شما اینجا هستید
آخرین اخبار » چرایی سقوط ارزشهای اخلاقی در فضای مجازی/ لزوم تدوین یک نظام حقوقی

در سال‌های اخیر مواردی بوده‌است که ایرانیان هرگاه به رویدادی یا فردی در فضای واقعی یا مجازی نقدی داشتند، با ورود به صفحات اینترنتی‌شان به انواع مختلفی اعتراض کرده‌اند و یا بالعکس گاهی نیز از موضوعاتی خاص حمایت کردند و کمپین‌هایی برای این موضوع‌ها تشکیل دادند. صفحه «فهرست واکنش‌های اینترنتی ایرانیان» در ویکی‌پدیا حاصل اقدامات عجیب چند سال اخیر کاربران مجازی است که بخش اعظمی از آن را اتفاقات ورزشی تشکیل می‌دهد. نخستین خاطره از حمله‌های مجازی به سال ٢٠١٣ و بعد از قرعه‌کشی جام‌جهانی ٢٠١۴ برمی‌گردد. کاربران ایرانی بعد از این‌که متوجه شدند تیم‌ملی کشورشان باید در جام‌جهانی با آرژانتین بازی کند، به صفحه شخصی لیونل مسی حمله کردند و با نوشتن جملات توهین و تهدیدآمیز ستاره یک‌دهه اخیر فوتبال جهان را شوکه کردند. کار به جایی رسید که جمشید مشایخی و چند چهره مشهور دیگر در ایران برای دلجویی از لیونل مسی پا پیش گذاشتند اما چه فایده که این اتفاق حتی بعد از دیدار ایران و آرژانتین و گل دقیقه آخری مسی به ایران بار دیگر تکرار شد. و در اتفاقات دیگر سیاسی، اجتماعی و هنری هم بارها شاهد چنین برخوردهایی در فضای مجازی از سوی کاربران بوده‌ایم.

در این گزارش به نقش عوامل تأثیرگذاری که سبب می‌شود تا کاربران ایرانی به صفحات چهره‌های مشهور دنیای سیاست، هنر، ورزش، اقتصاد و غیره در فضای مجازی هجوم برده و به رفتار یا گفتار خاص چهره مذکور واکنش نشان دهند، پرداخته شده است.

«علی اصغر محکی» دانش‌آموخته دکتری تخصصی علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی و استادیار دانشگاه درباره علل هجوم کاربران ایرانی به صفحات افراد مشهور در فضای مجازی و آسیبی که به این فضا وارد می‌کنند، گفت: واژه هجوم شاید واژه مناسبی برای توضیح این واژه نباشد، واژه مواجهه همگانی را می‌توان برای آن به کار برد که به یکباره کاربران برای نشان دادن نظر خود نسبت به یک موضوع به یک سایت و یا صفحه‌ای در فضای مجازی هجوم می‌برند و با واکنش نسبت به یک موضوع، شخص یا پدیده به یک سایت یا صفحه مراجعه می‌کنند و برای آن پیغام‌های مختلف می‌گذارند. این موضوع را می‌توان بر اساس عوامل مختلفی ارزیابی کرد؛ یکی مهم بودن اتفاق است و اهمیت از آن جایی ناشی می‌شود که برای افکار عمومی واجد ارزش خبری بالایی است و باعث می‌شود که واکنش خود را علنی کنند و دیگری برخورد با نگرش‌ها و ارزش‌های گروه بزرگی از مردم است که باعث می‌شود، مراجعه همگانی فوری از طرف قشر وسیعی از مردم شایع شود و دلیل آن را باید در این موضوع دانست که نسبت به قبل، مردم نسبت به نشان دادن واکنش، اهمیت بیشتری قائل هستند و در قبال موضوعات یا پدیده‌ها یا اشخاصی که احساس می‌کنند باید واکنش نشان دهند، به Page یا صفحه آن فرد در فضای مجازی مراجعه می‌کنند و نظر خود را علنی می‌کنند. در واقع خود فضای مجازی این امکان را به افراد داده است که بتوانند در مورد یک موضوع نظر خود را برملا کنند. چه بسا در گذشته هم مردم نسبت به موضوعی حساس بودند، ولی بستر آنها برای این واکنش فراهم نبوده است، فضای مجازی این بستر را برای افراد فراهم کرده است.

این استاد ارتباطات درباره نوع واکنش کاربران فضای مجازی تصریح کرد: این واکنش همه موارد مثبت و منفی را در بر می‌گیرد که هم در راستای حمایت یا اعتراض نسبت به فردی می‌تواند باشد و هم در جهت جلب مشارکت است و خیلی از اوقات در جهت نشان دادن حمایت و در بسیاری از مواقع به منظور نشان دادن و نمایش عصبانیت، نگرانی، دغدغه و حساسیت موضوع نسبت به موضوع یا پدیده‌ای است. به بیان علمی معمولاً پدیده‌ها را به صرف اینکه مغایر یا موافق هست، منفی یا مثبت تلقی نمی‌کنند بلکه موضوع این است که مردم به سمت یک پدیده یا شخص جمع شوند و واکنش نشان دهند. این موضوع می‌تواند در بردارنده کلیه حالات انسانی، عواطف، احساسات، دیدگاه‌ها و نگرش‌های فردی باشد. مجموع این اتفاقات در ارتباطات به عنوان واکنش جمعی شناخته می‌شود که واکنش جمعی خواستگاه آن برانگیخته شدن احساسات و عواطف مردم و انگیزش و نگرش‌های مردم به موضوعاتی است که واجد ویژگی برانگیختگی هیجان و واکنش فوری است. اکنون فضای مجازی بستر جدیدی برای این هجوم فراهم کرده، قبل از آن مردم به خیابان می‌آمدند و قبل از اینکه بفهمند چه اتفاقی افتاده به آن واکنش نشان می‌دادند. بنابراین هر خبری که واجد یک ارزش خبری شوک آور باشد می‌تواند باعث واکنش سریع مردم شود و شکل فیزیکی و عینی واکنش مردم هم حضور در خیابان و صحنه‌های عمومی است و شکل مجازی آن هجوم به یک صفحه مجازی است.

محکی در ادامه اظهار کرد: اگر از موضع ارزش‌گذاری دربیاییم که بگوییم آنهایی که بی‌ادبانه یا بی انصافانه یا غیراخلاقی است، اینها را منفی تلقی بکنیم این دیگر به موضوع فرهنگسازی برمی گردد، یعنی فرهنگ عمومی را ما چگونه تربیت کرده‌ایم که در مواجهه با چنین موضوعاتی چگونه واکنش نشان دهند. برای مثال ممکن است در برابر فردی که توانایی کنترل رفتار یا کلام خودش را دارد به محض اینکه میکروفن را به او بدهیم، او بهتر می‌داند چه طور از کلمات برای بیان منظور خود استفاده کند بدون اینکه بددهنی یا درشت گویی کند. برای این است که اگر موضوع هجوم به صفحات مجازی بخواهد ردیابی شود به عنوان یک موضوع خاص از دو منظر است، یکی اینکه چرا مردم به یک باره واکنش نشان می‌دهند که در علم روانشناسی اجتماعی یا جامعه شناسی ارتباطات در بحثی به نام نام «انبوه خلق» از آن یاد شده است. از این نظر وقتی مردم تحت تأثیر یک اتفاق یا خبر نسبت به موضوع واکنش نشان می‌دهند، تبدیل به انبوه خلق می‌شوند و به خیابان می‌ریزند و به یک انبوه خلق عصبانی غیرقابل کنترل تبدیل می‌شوند. یک بحثی هم هست که نوع دیگری از این واکنش نشان داده می‌شود تحت عنوان «همگان». همگان که می‌گویند تفاوتش با انبوه خلق در این است که همگان افرادی هستند که گروه بندی شده هستند و از وسایل ارتباط جمعی استفاده می‌کنند و سطح تحصیلات بالاتری دارند و عاقل‌تر هستند. اینها در قبال موضوعی که پیش می‌آید، سعی می‌کنند دیدگاه و نظرات خود را در رسانه‌ها مطرح کنند. اتفاقی که اکنون در فضای مجازی با هجوم بردن به فضای مجازی و صفحات افراد افتاده ترکیبی از همگان و انبوه خلق است از این حیث که همه بدون اینکه فرهنگسازی شود و بدون اینکه روش نشان دادن واکنش درست را بلد باشند، فقط حمله می‌برند و به انبوه خلق نزدیک می‌شوند. اما آنجایی که به جای ریختن در خیابان سعی می‌کنند از طریق یک فضای ارتباطی و رسانه‌ای واکنش نشان دهند، اینجا به همگان نزدیک می‌شوند. در واقع همگان پدیده‌ای است که به موازات رشد و توسعه فضای مجازی رخ نشان داده و از این حیث که یک پدیده روانشناختی است، مسبوق به سابقه است ولی از این حیث که انبوه زیادی از مردم از طریق فضای مجازی واکنش نشان می‌دهند، یک پدیده نسبتاً جدید است.

پشت هر کاربر فضای مجازی، یک شخصیت حقیقی قرار دارد

علی ادبی، استاد فلسفه و روانشناسی نیز به تحلیل این واکنش از نظر روانشناسی و فلسفی پرداخت و گفت: برای بررسی این موضوع، اول باید دید، نگرش ما به «دیگری» چگونه است؟ این دیگری در حقیقت در ساختاری که از آن صحبت می‌شود، عبارت است از یک شخصیت فرهنگی یا هنری یا غیره که به دلایل مختلفی نام او در جامعه بر سر زبان‌ها افتاده است، شاید به لحاظ شناخت شناسی، شناخت ما از آن انسان‌ها کم باشد یا به لحاظ سلیقه‌ای ما با آنها مواجهه درستی نداشته باشیم و سلایق ما با آنها خوانا نباشد اما عدم هماهنگی سلیقه از یک سمت، عدم شناخت ما از آنها از سمت دیگر، رفتار ما را موجه نمی‌کند که به سمت آنها هجوم بی مبالاتانه ببریم، منظور من از هجوم بی مبالاتانه این است که رعایت احترام را برای فرد مقابل نکن